Toplumsal düzeni anlamaya çalışırken günlük hayattaki en sıradan davranışların bile iktidar ilişkileriyle bağlantılı olduğunu fark ederiz. Otobüste, metroda veya tramvayda iki kişinin öpüşmesi ilk bakışta kişisel bir tercih gibi görünür. Ancak bu davranışın çevredeki insanlar tarafından nasıl karşılandığı, kamu otoritelerinin nasıl yaklaştığı ve toplumda hangi tartışmaları doğurduğu, özgürlük ile toplumsal normlar arasındaki hassas dengeyi ortaya çıkarır. Toplu taşımada öpüşmek suç mu? sorusu bu nedenle yalnızca hukuki değil, aynı zamanda siyasal bir meseledir.
Bir kişinin özel hayatına ilişkin tercihi hangi noktada kamusal tartışmanın konusu hâline gelir? Devlet, toplumsal değerleri korumak adına bireylerin davranışlarına ne ölçüde müdahale edebilir? Bu sorular, demokrasi, yurttaşlık, iktidar ve bireysel özgürlük kavramlarını birlikte değerlendirmeyi gerektirir.
Türkiye’de toplu taşımada öpüşmek, tek başına ve otomatik olarak suç sayılan bir davranış değildir. Yetişkinlerin karşılıklı rızaya dayalı, olağan bir sevgi gösterisinin sırf başkalarının yanında gerçekleşmesi, doğrudan cezai sorumluluk doğurmaz.
Bununla birlikte davranışın niteliği önemlidir. Türk Ceza Kanunu’nun 225. maddesi, alenen cinsel ilişkide bulunma ve teşhircilik fiillerini düzenler. Dolayısıyla sıradan bir öpüşme ile kanunda belirtilen nitelikteki davranışlar birbirinden ayrılmalıdır. Her sevgi gösterisini teşhircilik olarak değerlendirmek hukuken doğru değildir.
Ayrıca toplu taşıma işletmelerinin güvenlik ve kullanım kuralları bulunabilir. Ancak bir davranışın bazı kişiler tarafından hoş karşılanmaması, tek başına onun suç olduğu anlamına gelmez.
Burada temel mesele, meşruiyet kavramında ortaya çıkar. Bir davranışın toplumsal açıdan tartışmalı görülmesiyle hukuken yasaklanması aynı şey midir? Demokratik hukuk devletinde bu ayrımın korunması, bireysel özgürlüklerin güvence altına alınması bakımından önemlidir.
Otobüsler, metrolar ve trenler herkesin ortak kullanımına açık alanlardır. Bu alanlarda farklı yaşlardan, kültürlerden, inançlardan ve yaşam biçimlerinden insanlar bir araya gelir. Dolayısıyla toplu taşıma, toplumsal farklılıkların görünür hâle geldiği küçük bir kamusal alan örneğidir.
Siyaset teorisinde kamusal alan, yalnızca insanların bir arada bulunduğu fiziksel bir yer değildir. Aynı zamanda farklı görüşlerin karşılaştığı, toplumsal kuralların tartışıldığı ve bireylerin haklarını kullandığı bir ortamdır.
Bir yolcu toplu taşımada öpüşen bir çifti rahatsız edici bulabilir. Başka bir yolcu ise bunu sıradan bir sevgi gösterisi olarak değerlendirebilir. Demokratik bir toplumda bu farklılıkların varlığı doğaldır. Önemli olan, kişisel rahatsızlığın başkalarının haklarını sınırlayan bir baskıya dönüşmemesidir.
İktidar yalnızca devletin kanun çıkarma veya ceza verme gücünden ibaret değildir. Toplumun hangi davranışları normal, hangilerini uygunsuz kabul ettiğini belirleyen beklentiler de iktidar ilişkilerinin bir parçasıdır.
Michel Foucault’nun iktidar anlayışı, toplumsal normların bireylerin davranışlarını nasıl şekillendirebildiğini anlamaya yardımcı olur. İnsanlar bazen herhangi bir resmî yasak bulunmasa bile çevrenin tepkisinden çekindikleri için davranışlarını sınırlar.
Toplu taşımada öpüşme konusu da bu açıdan değerlendirilebilir. Bir çiftin davranışını yalnızca kanunlar değil, bakışlar, sözlü tepkiler ve toplumsal beklentiler de etkileyebilir.
Ancak şu soru önemlidir: Toplumun çoğunluğunun benimsediği davranış biçimleri, herkes için bağlayıcı bir ahlak kuralına dönüştürülebilir mi?
Toplu taşımada öpüşme tartışmaları, farklı ideolojik yaklaşımların kamusal alanı nasıl yorumladığını gösterir. Muhafazakâr yaklaşımlar, toplumsal geleneklerin ve kamusal nezaketin korunmasına önem verebilir. Özgürlükçü yaklaşımlar ise bireyin özel hayatına ve kendini ifade etme hakkına öncelik verebilir.
Bununla birlikte bu iki yaklaşımı birbirine tamamen zıt görmek doğru değildir. Muhafazakâr bir kişi de bireysel özgürlükleri savunabilir; özgürlükçü bir kişi de kamusal alanlarda karşılıklı saygıyı gerekli görebilir.
Asıl siyasal tartışma, farklı değerlerin çatıştığı durumlarda hangi ilkenin esas alınacağıdır. Bir kişinin ahlaki görüşü, başka bir kişinin hukuken korunan özgürlüğünü sınırlamak için yeterli olmalı mıdır?
Demokrasi yalnızca çoğunluğun istediğinin gerçekleşmesi değildir. Aynı zamanda azınlıkta kalan bireylerin haklarının korunmasını da gerektirir.
Toplumun büyük bir bölümü kamusal alanda romantik davranışları uygun bulmayabilir. Ancak bu görüşün yaygın olması, karşılıklı rızaya dayalı her sevgi gösterisinin yasaklanmasını kendiliğinden haklı çıkarmaz.
Demokratik sistemlerde özgürlükler, hukuk kuralları ve başkalarının hakları arasında bir denge kurulması gerekir. Aksi hâlde çoğunluğun ahlaki tercihleri, farklı yaşam biçimlerine sahip kişiler üzerinde baskı aracına dönüşebilir.
Kamusal alanda öpüşmenin nasıl karşılandığı ülkelerin hukuk sistemlerine, kültürel normlarına ve siyasal yapılarına göre değişebilir.
Bazı Avrupa ülkelerinde toplu taşımada el ele tutuşmak veya öpüşmek çoğunlukla sıradan bir davranış olarak karşılanır. Buna rağmen davranışın biçimi, bulunduğu ortam ve başkalarını rahatsız edip etmediği önemini korur.
Daha katı kamusal ahlak kurallarının uygulandığı bazı ülkelerde ise romantik davranışlar daha güçlü toplumsal veya hukuki sınırlamalarla karşılaşabilir. Bu durumlarda kültürel gelenekler, dinin kamusal yaşamdaki konumu ve devletin bireysel davranışlara müdahale düzeyi belirleyici olabilir.
Karşılaştırmalı siyaset açısından önemli olan, bir ülkenin uygulamasını diğerine doğrudan aktarmak değildir. Asıl mesele, bireysel özgürlüklerin hangi hukuk ilkeleriyle korunduğunu ve kamusal düzen gerekçesinin nasıl kullanıldığını incelemektir.
Günümüzde toplu taşıma araçlarında kaydedilen görüntülerin sosyal medyada paylaşılması da bu tartışmayı büyütebilir. Bir çiftin davranışı kısa sürede siyasi veya kültürel bir tartışmanın merkezine yerleşebilir. Böylece kişisel bir olay, toplumsal kutuplaşmayı besleyen bir sembole dönüşebilir.
Yurttaşlık, yalnızca haklara sahip olmak değil, başkalarının haklarına saygı göstermek ve ortak yaşamın sorumluluklarını üstlenmek anlamına da gelir.
Toplu taşımada herkesin aynı düşünceye sahip olması beklenemez. Bazı insanlar sevgi gösterilerini doğal bulurken bazıları daha mesafeli davranışları tercih edebilir. Demokratik yurttaşlık, bu farklılıkların şiddete, tehdide veya ayrımcılığa dönüşmeden bir arada yaşamasını gerektirir.
Burada
kavramı da önemlidir. Yurttaşlar kamusal alanın kuralları hakkında görüş bildirebilir, yerel yönetimlere başvurabilir ve demokratik tartışmalara katılabilir. Ancak bu katılım, kişisel hoşnutsuzlukların başkalarını cezalandırma talebine dönüşmesiyle sınırlanmamalıdır.
Toplumsal düzeni korumak ile bireylerin özgürlüklerini güvence altına almak birbirine karşıt hedefler olmak zorunda değildir. Açık, öngörülebilir ve herkese eşit uygulanan kurallar, her iki hedefi de destekleyebilir.
Toplu taşımada öpüşmek, tek başına otomatik olarak suç oluşturan bir davranış değildir. Hukuki değerlendirme, somut olayın özelliklerine ve ilgili kanun hükümlerine göre yapılmalıdır. Sıradan bir sevgi gösterisi ile ceza hukukunda tanımlanan fiillerin birbirine karıştırılmaması gerekir.
Siyaset bilimi açısından ise konu, bireysel özgürlüklerin sınırlarını, kamusal alanın anlamını ve toplumsal normların gücünü sorgulamamızı sağlar. Devletin görevi, herkesin aynı yaşam biçimini benimsemesini sağlamak mıdır, yoksa farklılıkların hukuk çerçevesinde bir arada yaşamasını güvence altına almak mı?
Bana göre demokratik bir toplumun gücü, insanların her konuda anlaşmasından değil, anlaşamadıkları durumlarda birbirlerinin haklarına saygı gösterebilmesinden anlaşılır. Bir davranışı beğenmemek başka, o davranışta bulunan kişilerin özgürlüğünü ortadan kaldırmayı istemek başkadır.
Sonuçta asıl soru yalnızca toplu taşımada öpüşmenin suç olup olmadığı değildir. Kamusal alanı ortak bir yaşam alanı olarak mı görüyoruz, yoksa yalnızca kendi değerlerimize uygun davranışların sergilenmesini istediğimiz bir yer olarak mı? Bu soruya verilen yanıt, özgürlük ve demokrasi anlayışımız hakkında önemli ipuçları sunar.
Cagnak okurlarına Toplu taşımada öpüşmek suç mu konusunda değerli bilgiler sunabildiysek ne mutlu.