GDO Ne Zaman Bulundu? Genetik Değiştirmenin Tarihsel Yolculuğu
Bugün Cagnak ile GDO ne zaman bulundu arasında kapsamlı bir bağ kuruyor, konuyu farklı yönleriyle açıyoruz.
Geçmişe dönüp baktığımızda, bugün soframızda, laboratuvarlarda ve tarım politikalarında tartıştığımız pek çok konunun aslında uzun bir hikâyenin devamı olduğunu fark etmek mümkün. GDO ne zaman bulundu? sorusu da bu yüzden yalnızca bir tarih arayışı değildir; insanın canlıların özelliklerini değiştirme arzusunun ne zaman modern genetik mühendisliğine dönüştüğünü anlamaya açılan bir kapıdır.
GDO’nun kökleri: Genetik mühendisliğinden çok daha önce
İlk bakışta GDO’nun tarihi 1970’lerde başlıyor gibi görünür. Ancak insanlık binlerce yıldır canlıların özelliklerini seçerek değiştiriyordu. Bitki ve hayvanlarda seçici yetiştirme ve melezleme, insanların arzu ettikleri özellikleri nesiller boyunca güçlendirmelerini sağladı. FDA’nın tarihsel kronolojisi bu sürecin yaklaşık MÖ 8000’lere kadar götürülebileceğini belirtir. U.S. Food and Drug Administration
1860’larda Gregor Mendel’in bezelyeler üzerinde yaptığı deneyler ise kalıtımın matematiksel düzenini görünür hale getirdi. Ardından 1953’te DNA’nın yapısının açıklanması, canlıların özelliklerinin yalnızca gözlemlenebilen kalıtsal nitelikler değil, moleküler düzeyde incelenebilen bir bilgi sistemi olduğunu ortaya koydu. U.S. Food and Drug Administration
Buradaki tarihsel kırılma önemlidir: Geleneksel ıslah, nesiller boyunca seçime dayanırken modern genetik mühendisliği doğrudan DNA üzerinde çalışmaya başladı.
1973: Modern GDO tarihinin dönüm noktası
“GDO ne zaman bulundu?” sorusuna modern anlamıyla verilebilecek en yaygın tarih 1973‘tür.
Stanley Cohen ve Herbert Boyer, farklı bakterilerden DNA parçalarını birleştirerek bunları başka bir bakteride çoğaltmayı başardı. Böylece rekombinant DNA teknolojisi ortaya çıktı. FDA’nın tarihçesi de 1973’ü genetik mühendisliğinin geliştiği ve bir bakteriden alınan DNA’nın başka bir bakteriye aktarıldığı yıl olarak gösterir. U.S. Food and Drug Administration
Bilim tarihçisi Antoinette Sutto’nun Cold Spring Harbor Laboratory için hazırladığı tarihsel değerlendirme, bu gelişmenin 1970’lerin “biyoteknoloji devrimi”ni başlatan temel olaylardan biri kabul edildiğini belirtir. Cold Spring Harbor Laboratory
Paul Lurquin ise Cohen ve Boyer’in deneylerini “biyoteknolojinin doğuşu” olarak nitelendirmiştir. Bununla birlikte tarihçi Robert Bud, “biyoteknoloji” kavramının 20. yüzyılın başlarında da kullanıldığını hatırlatarak tek bir doğum tarihi belirlemenin yanıltıcı olabileceğini gösterir. Ulusal Akademiler
Belgelere dayalı yorum: 1973’ü GDO’nun “doğum günü” olarak kabul etmek kullanışlıdır; fakat daha doğru ifade, bu yılın modern genetik mühendisliğinin başlangıç noktalarından biri olduğudur.
1974–1975: Bilim insanlarının kendi teknolojilerinden çekinmesi
Yeni teknoloji yalnızca heyecan yaratmadı. Bilim insanları, başka canlılardan alınan genlerin yeni organizmalara aktarılmasının öngörülemeyen sonuçlarından endişe etmeye başladılar.
1974’te Paul Berg ve çalışma arkadaşlarının yayımladığı çağrılar, rekombinant DNA araştırmalarının potansiyel biyolojik tehlikelerine dikkat çekti. Ardından 1975’te California’daki Asilomar Konferansı düzenlendi. Yaklaşık 150 bilim insanının katıldığı toplantıda amaç, rekombinant DNA çalışmalarının risklerini değerlendirmek ve güvenlik önlemleri geliştirmekti. PubMed+1
Konferansın yayımlanan bildirisi, yeni yöntemin moleküler biyolojiyi “devrimleştirme” potansiyelinden söz ederken aynı zamanda olası biyolojik tehlikelerin dikkate alınmasını savunuyordu. authors.library.caltech.edu
Bu nokta bugün açısından özellikle tanıdık geliyor: Teknolojiyi geliştirenlerle teknolojinin risklerini sorgulayanların aynı kişiler olabileceğini görüyoruz.
Tarihçi Susan Wright’ın çalışmaları da rekombinant DNA tartışmasının yalnızca laboratuvar güvenliği meselesi olmadığını; bilimsel otorite, devlet politikası ve toplum arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasına yol açtığını gösterir. Tandfonline
1980’ler: GDO’nun laboratuvardan tıbba geçişi
GDO tarihinde önemli bir yanlış anlaşılma, genetik mühendisliğinin ilk büyük ürünlerinin doğrudan gıda olduğunu düşünmektir. Oysa ilk ticari başarıların başında ilaç üretimi geliyordu.
1970’lerin ortasında rekombinant DNA teknolojisinin tıbbi uygulamaları hızla gelişti. 1976’da Herbert Boyer’in Robert Swanson ile kurduğu Genentech, bu yeni biyoteknoloji ekonomisinin sembollerinden biri oldu. 1982’de FDA, genetik mühendisliğiyle üretilen insan insülini için onay verdi. Böylece genetik olarak değiştirilmiş bir mikroorganizmanın ürettiği bir ürün doğrudan insan tedavisinin parçası haline geldi. Ulusal Akademiler+1
Bu gelişme toplumun genetik mühendisliğine bakışında önemli bir ayrım yarattı: Aynı teknolojinin bir kullanım alanı hayat kurtaran ilaç olarak görülürken, başka bir kullanım alanı olan GDO’lu gıdalar çok daha yoğun kültürel ve politik tartışmaların konusu olacaktı.
1980’ler ve 1990’lar: GDO tarlaya ve sofraya ulaşıyor
Genetik mühendisliği bitkilere uygulandığında mesele daha karmaşık hale geldi. 1983’te genetik olarak değiştirilmiş bitkiler üzerinde önemli deneysel başarılar elde edildi; 1990’larda ise GDO’lu tarım ürünleri ticari ölçekte yaygınlaşmaya başladı. U.S. Food and Drug Administration
1992’de FDA, genetik olarak değiştirilmiş bitkilerden elde edilen gıdaların geleneksel yöntemlerle yetiştirilen benzer ürünlerle aynı güvenlik standartlarına tabi olması gerektiği yönündeki politikasını açıkladı. 1994’te ise Flavr Savr domatesi piyasaya çıkan ilk genetik mühendisliğiyle geliştirilmiş ürünlerden biri oldu. U.S. Food and Drug Administration
Ancak teknoloji yayılırken toplumsal tartışma da büyüdü. İngiltere’de 1990’ların sonlarında GDO karşıtlığı güçlendi ve 1998’de ticari yaygınlaştırmaya fiilî bir moratoryum oluştu. Tarihçi Michael Holmes’un arşiv çalışması, tartışmanın yalnızca bilimsel güvenlik üzerinden değil, “doğallık”, şirket gücü ve gıda sistemine duyulan güven üzerinden de şekillendiğini gösteriyor. New Phytologist Foundation
Bugünden geçmişe bakınca ne görüyoruz?
GDO’nun tarihi aslında 1973’te başlayıp biten düz bir teknoloji hikâyesi değildir. Genetik mühendisliği; Mendel’in kalıtım çalışmalarından DNA araştırmalarına, rekombinant DNA’dan biyoteknoloji şirketlerine, ilaçlardan tarıma uzanan bir dönüşüm zinciridir.
Bugün CRISPR ve gen düzenleme teknolojileri tartışılırken 1970’lerdeki sorular yeniden karşımıza çıkıyor: Bir canlıyı ne ölçüde değiştirmeliyiz? Bir teknolojinin yararlı olması onun bütün kullanım biçimlerini güvenli kılar mı? Kararları yalnızca bilim insanlarına mı, şirketlere mi, devletlere mi, yoksa topluma birlikte mi bırakmalıyız?
Bence GDO tarihinin en insani tarafı tam burada ortaya çıkıyor. 1975’te bilim insanları henüz gelecekte hangi ürünlerin ortaya çıkacağını bilmiyorlardı; fakat yine de risk hakkında konuşma ihtiyacı hissettiler. Bugün de benzer bir belirsizliğin içindeyiz.
Geçmişi bilmek, GDO hakkında otomatik olarak “iyi” ya da “kötü” bir hüküm vermemizi sağlamaz. Daha değerli bir şey yapar: Bugünkü tartışmaların nereden geldiğini görmemizi sağlar.
Peki biz bugün genetik mühendisliğini değerlendirirken yalnızca ürünün kendisine mi bakıyoruz, yoksa onu üreten şirketleri, düzenleyici kurumları, çiftçileri, tüketicileri ve geçmişte yaşanan güven krizlerini de hesaba katıyor muyuz? Tarih belki de tam bu soruyu sormak için gereklidir.